ประวัติความเป็นมาของขบวนพยุหยาตราทางชลมารค

ประวัติความเป็นมาของขบวนพยุหยาตราทางชลมารค

         ในการเสด็จพระราชดำเนินของพระมหากษัตริย์ไทยนับแต่โบราณกาล นอกจากการเสด็จพระราชดำเนินทางบกที่เรียกว่า “พยุหยาตราทางสถลมารค” แล้ว การเสด็จพระราชดำเนินทางน้ำ เรียกว่า “พยุหยาตราทางชลมารค” ก็นับว่าเป็นเส้นทางการคมนาคมที่สำคัญเช่นกันตั้งแต่ครั้งสมัยกรุงสุโขทัยเป็นราชธานีของไทย ครั้นต่อมาถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ซึ่งเป็นเมืองเกาะที่ล้อมรอบไปด้วยแม่น้ำลำคลองมากมายหลายสาย ชีวิตความเป็นอยู่ริมน้ำของชาวกรุงฯ จึงต้องอาศัยเรือในการสัญจรไปมา รวมทั้งในเวลาสงครามก็จะใช้ขบวนทัพเรือเป็นสำคัญ จึงปรากฏว่ามีการสร้างเรือรบจำนวนมากในสมัยกรุงศรีอยุธยา

         ในเวลาบ้านเมืองปราศจากการสงคราม มีการฝึกซ้อมการใช้เรืออยู่เป็นประจำ ดังนั้นเมื่อถึงฤดูน้ำหลาก อันเป็นช่วงเวลาที่ราษฎรว่างจากการทำนา จึงมีการเรียกระดมพลมาฝึกซ้อมขบวนทัพเรือโดยอาศัยฤดูกาล ประจวบกับเป็นช่วงระยะเวลาออกพรรษา ตรงกับประเพณีการทอดกฐิน พระเจ้าแผ่นดินจึงได้เสด็จพระราชดำเนินไปถวายผ้าพระกฐินโดยขบวนเรือรบที่แห่แหนไพร่พลไปสร้างความสนุกสนานรื่นเริงในการกุศล ซึ่งได้มีการปฏิบัติสืบต่อกันมาจนกลายเป็นประเพณีตราบถึงทุกวันนี้

         ในขณะเดียวกัน ยามบ้านเมืองสงบสุขว่างเว้นจากการงาน ชาวกรุงฯ ก็มาทำกิจกรรมบันเทิงร่วมกันเป็นที่สนุกสนาน อาทิ การแข่งขันเรือพาย การเล่นเพลงเรือ โดยเฉพาะในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เมื่อจะเสด็จแปรพระราชฐานไปยังหัวเมืองต่างๆ จะมีการจัดขบวนเรือที่เรียกว่า “กระบวนเรือเพชรพวง” ซึ่งเป็นริ้วขบวนเรือที่ใหญ่ จัดออกเป็น ๔ สาย และมีริ้วเรือพระที่นั่งตรงกลางอีก ๑ สาย ใช้เรือทั้งสิ้นมากกว่าร้อยลำ ระหว่างการเคลื่อนขบวนพยุหยาตราก็มีการเห่เรือพร้อมเครื่องประโคม จึงเป็นที่มาของวรรณกรรมร้อยกรองที่ไพเราะยิ่งในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย รัชกาลพระเจ้าบรมโกศ คือ “กาพย์เห่เรือ” ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ หรือเจ้าฟ้ากุ้ง ซึ่งมีการบรรยายถึงความงดงามและลักษณะของเรือในขบวนพยุหยาตราทางชลมารคในครั้งนั้น และบทเห่เรือนี้ก็ได้กลายเป็นแม่แบบของการแต่งกาพย์เห่เรือมาจนถึงปัจจุบัน

          เรือพระราชพิธีถือเป็น “มรดกทางวัฒนธรรม” ที่บรรพบุรุษได้สร้างสรรค์ไว้ให้แก่อนุชนรุ่นหลัง เป็นงานศิลปะที่ทรงคุณค่า ด้วยฝีมือเชิงศิลป์อันประณีต แสดงถึงศิลปะการช่างอย่างเป็นเอก และได้ก่อให้เกิดขบวนพยุหยาตราทางชลมารคอันยิ่งใหญ่ นับเป็นความภาคภูมิใจของคนในชาติอย่างที่สุด ขบวนเรือพระราชพิธีมิใช่เป็นเพียงสมบัติของชาติไทยเท่านั้น แต่ยังเป็นสมบัติอันล้ำค่าของโลกด้วย เรือพระราชพิธีรังสรรค์ขึ้นด้วยศิลปะหลายแขนง ไม่ว่าจะเป็นในด้านการออกแบบรูปทรงเรือ ลำเรือ ด้านจิตรกรรมที่ออกแบบลวดลายอันวิจิตร และในเชิงประติมากรรม คือ การแกะสลักอย่างมีมิติตื้นลึก มีแสงและเงา มีท่วงทำนองการทอดจังหวะของลวดลายยาวกระทบน้ำ กระทบแสงอาทิตย์หรือแสงจันทร์ ก่อให้เกิดประกายความงามระยับจับตา พร้อมทั้งเหล่าฝีพายซึ่งแข็งแกร่งด้วยพละกำลังและความพร้อมเพรียง ดังเช่น พายท่านกบิน เมื่อพายพร้อมกันจะดูประหนึ่งหงส์เหินโผผินบินเหนือท้องน้ำด้วยท่วงท่าอันสง่างาม เรือพระราชพิธีจึงเป็นดังภาพสวรรค์เคลื่อนคล้อยลอยเลื่อนมายังพื้นน้ำที่ยังคงตรึงตาตรึงใจแก่ผู้ที่ได้รับชมอย่างไม่มีวันลืมเลือน

เรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์

        ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค อันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมชิ้นเอกของโลก ได้ปรากฏแก่สายตาประชาชนทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติอีกครั้งหนึ่งในการเสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนคร โดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารค เนื่องในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช ๒๕๖๒ อันเป็นการแสดงถึงพระบรมเดชานุภาพของพระมหากษัตริย์ไทย และความยิ่งใหญ่แห่งขบวนเรือพระราชพิธีเพื่อให้เป็นเกียรติยศแก่แผ่นดินสืบไป